Nieuw decennium, nieuwe religie

Zoë Tuithof

Religie is veranderd van iets wat je meekrijgt naar iets waar je bewust voor kiest. Generatie Z (geboren tussen 1996 en 2015) prefereert de term ‘spiritualiteit’ boven ‘religie.’ Deze generatie is erg kritisch en gebruikt de eigen waarden als richtlijn om zich wel of niet aan bepaald gedachtegoed te verbinden. Zij doen niet simpelweg aan ‘pick and mix,’ maar nemen spirituele en religieuze keuzes extreem serieus.

Dit komt overeen met de PEW-survey van 2017 (de laatste in de categorie religie), waarin werd aangetoond dat ook millennials (geboren tussen 1980 en 1995) zichzelf in toenemende mate zien als atheïst, agnost of ‘spiritueel maar niet religieus’. Zij nemen steeds vaker afstand van georganiseerde religies. In plaats daarvan beleven zij spiritualiteit in de vorm van meditatie, astrologie en tarot. 

Crisis in zingeving
Het afnemen van de belangstelling voor religie heeft er volgens drie psychiaters voor gezorgd dat we in een ‘zingevingscrisis’ zijn beland. In een gesprek met het NRC leggen zij uit hoe mensen hun zoektocht naar de zin van het leven vormgeven. Opvallend is de populariteit van psychologen en psychiaters in zowel uitverkochte zalen als spreekkamers. Mensen zijn in groten getale op zoek naar antwoorden op levensvragen, hogere doelen en rituelen. Tegenwoordig denken we deze antwoorden blijkbaar te vinden in gesprekken met de psychiater. 

De Wachter zegt hierover in het NRC: ‘’Blijkbaar hebben psychotherapeuten een geloofwaardigheid die religieuze leiders niet meer hebben.’’ Hij stelt dat het gevoel van zinloosheid door de consumptiemaatschappij teweeg is gebracht: we proberen de leegte te maskeren met onze consumptie, die uiteindelijk niet voor de benodigde opvulling zorgt. Met het verdwijnen van godsdienst ervaren we nu het gemis van een hoger doel, van gezamenlijkheid. De Wachter ziet een splitsing in de maatschappij ontstaan tussen winnaars en verliezers. Dit zorgt ervoor dat de verbinding tussen mensen en hun solidariteit dreigt te verdwijnen. 

Geluksparadox
Verhaeghe ziet de afname van het ‘sociale weefsel’ als de verklaring voor de ‘geluksparadox’: we hebben het goed en zijn ons hiervan bewust, maar we voelen ons niet per definitie gelukkig. Door de werking van de neoliberale markt zijn we individueler geworden:  we schrijven ons steeds vaker in als zzp’er. Dit zorgt aan de ene kant voor vrijheid, maar aan de andere kant voor eenzaamheid. En zelfs die vrijheid kan doorslaan in angst, een gemis aan houvast. Een houvast dat men vroeger in de kerk vond: samen werken aan een gemeenschappelijk doel. 

‘’Zinverlening is per definitie gemeenschappelijk,’’ stelt Verhaeghe. Hij ziet het jargon van de liberale markt zelfs terugkeren in het gesprek over sociale relaties: je moet erin ‘investeren.’ Volgens Verhaeghe zouden onze relaties niet moeten draaien om investering, maar om engagement.

Religie 2.0: drie initiatieven
Religieuze instanties bemerken de terugloop in aanhangers en zoeken naar alternatieven om de ideologie relevant te houden voor de huidige tijdgeest. Een Japans klooster in Kyoto heeft in 2019 een robotmonnik genaamd Mindar ingezet om jongeren de Kodaiji tempel in te krijgen. Mindar is volgens de monniken in staat een enorme hoeveelheid kennis op te nemen door middel van kunstmatige intelligentie. Deze kennis kan hij vervolgens in verschillende talen met het menselijk ras delen. De technologische toepassing in de tempel moet ervoor zorgen dat jongeren die ‘in de technologische bubbel verkeren’ weer een impuls tot bezinning – en tempelbezoek – krijgen. Twee jaar eerder zagen we al de onthulling van BlessU-2, de christelijke robotpriester die ons liet nadenken over de toekomst van de kerk. 

In de Amazone zijn Katholieken bijvoorbeeld een kerk aan het ontwikkelen in het gebied van de Yanomami-stam. De kerk moet een mix worden van lokale cultuur en spiritualiteit en wordt volgens de Yanomami-techniek gebouwd met hout en stro. De open binnenplaats doet dienst als verbinding tussen de aardse en hemelse kerk en als de plaats waar men in aanraking komt met de spirituele wereld. Hier zien we hoe Katholicisme en lokale religies kunnen samenwerken bij het ontwikkelen van een holistische, open manier van zingeving. 

In Indonesië pakt de religieuze beweging Shift het anders aan. Zij wil jongeren meer bij de Islam betrekken. Shift voert de missen niet op met een standaard preek, maar maakt ze aantrekkelijk voor de jeugd. De beweging combineert straatcultuur met de Islam, een relatief nieuwe manier van religieuze uitvoering. Het zijn ware evenementen die veel jongeren aantrekken; tijdens de Ramadan van 2019 verzamelden zich duizenden mensen voor het Shift-evenement. De beroemdste priester heeft meer dan zeven miljoen volgers op Instagram; een achterban die vergelijkbaar is met die van popsterren. Socioloog Najib Azca: ‘’Ze creëren een nieuw ecosysteem van religieuze betekenis door middel van sociale media.’’ Sociologen stellen dat de jeugd in tijden van digitalisering en sociale verandering dit soort begeleiding nodig heeft. 

Conclusie
We observeren een tweetal ontwikkelingen die de rode draad vormen in de zoektocht naar zingeving. In de basis zien we de terugloop van het aantal religieuzen. De eerste ontwikkeling is de populariteit van psychiaters onder mensen die  hun heil zoeken in de wetenschap of die simpelweg een duwtje in de zinvolle richting nodig hebben. Ten tweede zien we religieuze instanties die op de terugloop inspelen met nieuwe initiatieven om vooral de jongere generaties aan te spreken en hen mogelijk aan zich te binden. 

De drie psychiaters zijn het in ieder geval over het volgende eens: de grote aandacht voor het ego en individueel succes leidt af van de echte bron van zingeving – de ander.

Zoe Tuithof is analist bij ftrprf en schreef dit artikel voor het thema Zingeving & Spiritualiteit

Bronnen

Geef een reactie